*रविवारच्या सुट्टी मागचा इतिहास?*
आज शनिवार, १० जून,२०२३.
महात्मा जोतीराव फुले यांचे निष्ठवंत सत्यशोधक कार्यकर्ते, कर्तृत्ववान सहकारी, दीनबंधू या वृत्तपत्राचे संपादक, झुंझार पत्रकार, लेखक, स्वत:च्या कुटुंबियांचा विचार न करता मुंबईतील हजारो गिरणी कामगारांच्या न्याय हक्कासाठी स्वत:ला झोकून देऊन संघटनेच्या माध्यमातून चळवळ उभा करणारे भारतीय कामगार चळवळीचे *आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे तथा "जस्टीस ऑफ पीस" जे.पी यांनी "बॉम्बे मिल ओनर्स असोसिएशन" या कामगार संघटनेच्या संघशक्तीच्या माध्यमातून दिनांक १० जून, १८९० रोजी सर्वच थरातील कामगारांना रविवारची साप्ताहिक सुटटी मंजूर करुन घेतली या ऐतिहासिक दिनाला आज १३३ वर्षे होत आहेत.*
*यासाठी रविवारची साप्ताहिक सुटटी उपभोगणाऱ्या तमाम शासकीय, निमशासकीय अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांचे तथा खाजगी उद्योग धंदे मध्ये कार्यरत असलेल्या अधिकारी व कर्मचारी तसेच कामगार बंधू आणि भगिनींचे हार्दिक हार्दिक अभिनंदन. कामगार नेते नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांच्या नेतृत्वाच्या माध्यमातून मिळालेला हा अभूतपूर्व विजय होता त्यांच्या विचार आणि सत्यशोधक कार्यास विनम्र अभिवादन. कोटी कोटी नमन.*
मित्रहो आज आपण रविवार या सुट्टीच्या दिवसामागचा इतिहास जाणून घेणार आहोत रविवारच्या सुट्टी मागचा इतिहास नेमका काय आहे?
कामगार चळवळीचे आद्य जनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांचा जन्म सन-१८४८ मध्ये पुणे जिल्ह्यातील सासवड येथे झाला. येथे त्यांचे मॅट्रीक पर्यंत शिक्षण झाल्यानंतर उदरनिर्वाहासाठी मुंबई येथील भायखळा भागात त्यांचे आगमन झाले. गिरणी कामगारांच्या कल्याणासाठी व त्यांच्या न्याय हक्कासाठी, त्यांच्या संरक्षणासाठी त्यांनी तन-मन-धन अर्पण करुन जीवनभर कार्य केले ते सत्यशोधक विचारांचे होते. सर्वच सत्यशोधक कार्यकर्ते सर्वसामान्यपणे प्रसिद्धीपासून जाणीवपूर्वक दूर राहत असत. यामुळे अनेक सत्यशोधक नेते, कार्यकर्ते यांचा इतिहास आपल्याला त्यांच्या नावापलिकडे फारसा माहिती नाही. रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी मुंबईत आल्यानंतर प्रथम रेल्वेत नोकरी धरली ती नोकरी सोडून त्यांनी पोष्टात नोकरी स्वीकारली, तीही नोकरी सोडून त्यांनी शेवटी मांडवी भागातील एका गिरणीत कोठी-कारकून म्हणजे भांडारपाल म्हणून नोकरी धरली त्यांची ही शेवटची नोकरी होती येथेच गिरणी कामगार चळवळीचा उदय आणि विकास झाला.
श्री कासवजी दावर यांनी मुंबई प्रांतात ¨स्पिनिंग अँड विव्हिंग कंपनी° हि पहिली गिरणी दिनांक ७ जुलै, १८५४ रोजी चालू केली. श्री कासवजी दावर हे अवघे ३९ वर्षे वयाचे तरुण उद्योजक होते. महात्मा जोतीराव फुले यांनी सत्यशोधक समाजाचे कार्य आरंभिले होते. वास्तविक भारत देशात गिरण्यांची मूळ कल्पना सत्यशोधक डॉ.भाऊ दाजी लाड या विचारवंत आणि दूरदृष्टीच्या सत्यशोधकांनी मांडली होती. या ऐतिहासिक घटनेचा उल्लेख ¨कॉटन मिल्स इन इंडिया° इंग्रजी ग्रंथात पान ७ वर आपल्याला आढळेल. सन- १८७५ मध्ये मुंबईत ४१, कलकत्त्यात ५, मद्रासमध्ये २, कानपूरमध्ये ३, हैदराबाद, इंदूर, नागपूर मध्ये प्रत्येकी १ अशा एकूण-५४ गिरण्या चालू होत्या.
सन-१८९५ च्या दीनबंधू च्या अंकातील छापील माहितीप्रमाणे मुंबईत ६७, अहमदाबादेत १४, बडोचमध्ये ३, सुरतमध्ये ३, ठाणे येथे २, आणि खेडा, जळगाव, नाशिक, पुणे, सोलापूर, बेळगाव, धारवाड या ठिकाणी प्रत्येकी १ अशा एकूण ९६ सुताच्या व कापडाच्या गिरण्या अस्तित्वात होत्या.
यावेळी गिरणीत काम करणाऱ्या कामगारांची अत्यंत दयनीय अवस्था होती. दिवस-रात्र मुक्या जनावरासारखे गिरणीत काम करावे लागत असे. मालक या कामाचा जेवढा मोबदला देत असत तेवढा मोबदला घेऊन अगदी गरीबासारखे कुरकुर न करता, लाथा बुक्याचा मार खाऊन मालक देईल ते काम निमुटपणे करावे लागे. या कामगारांमध्ये स्त्री कामगार आणि बालकामगारांच्या अवस्था तर अत्यंत भयानक आणि भीषण होती. त्यांचे अघोरी शोषण आणि अत्याचार ही नित्याचीच गोष्ट होऊन बसली होती. दर दिवशी किमान १४ तास कोंदट जागेत, कोदंट हवेत मरमर काम करावे त्यातून थोडासा मोकळ्या हवेत जाण्याचा कोणी प्रयत्न केला तर त्याच्याकडून ०४ आणे दंड घेतला जाई. ०४ आणेची किंमत त्या वेळी मिळणाऱ्या पगाराच्या मानाने किती मोठी असणार? याची आपण कल्पना करु शकता. कोंडलेल्या अवस्थेत कापसाचे बारीक बारीक धागे नाकातोंडात जाण्यामुळे स्वच्छ हवेच्या अभावी कित्येक महिला आणि पुरुष कामगार क्षयरोग, दमा व इतर आजारांना बळी पडत असत. लहान-मोठे अपघात होऊन यात मनुष्यहानी जरी झाली तरीही त्याचा मोबदला मिळण्याची कोणत्याही प्रकारची सोय नव्हती. अपघातात सापडलेल्या कामगारांना नोकरीला मुकावे लागे आणि त्यांचा संसार उघड्यावर पडत असे. अपघातामुळे मृत्यू पावलेल्या मजुरांच्या कुटुंबाची अवस्था दयनीय होत होती. ही दैन्यावस्था दूर होऊन कामगारांना संरक्षण व स्वास्थ्य मिळावे म्हणून भारतीय कामगार चळवळीचे आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी अहोरात्र प्रयत्न केले.
भारतातील समाजक्रांतीचे जनक महात्मा जोतीराव फुले यांची प्रेरणा नारायण मेघाजी लोखंडे यांना लाभली सत्यशोधक समाजाच्या कामाच्या निमित्ताने जोतीराव फुले मुंबईत वारंवार जात-येत असत गिरणीत काम करणारे स्त्री-पुरुष कामगारांचे आणि बालमजूर यांची दयनीय अवस्था त्यांच्या नजरेतून सुटणे शक्य नव्हते.
भारतीय कामगार चळवळीचे आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे या सत्यशोधकांच्या नेतृत्वाखाली ¨बॉम्बे मिलहॅन्डस असोसिएन° हि भारतातील पहिली संघटना स्थापन झाली. या पहिल्या संघटनेचे अध्यक्ष होत नारायण मेघाजी लोखंडे. या संघटनेचे चिटणीस होते डी.सी.अथेड कामगार क्षेत्रात नव्या पर्वाचा आरंभ झाला. कामगार जागृती आणि कामगार कल्याण्यासाठी या संघटनेच्या माध्यमातून अहोरात्र प्रयत्न केले गेले. या कामगार संघटनेच्या माध्यमातून सादर केलेल्या मागण्याचा सखोल विचार करुन १८९० मध्ये सरकारने "फॅक्टरी कमिशन" नियुक्त केले. या कमिशनने मुंबई, अहमदाबाद या मोठया शहरातील कामगारांच्या प्रश्नांचा विचार करण्यासाठी सहकारी सदस्य म्हणून भारतीय कामगार चळवळीचे आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांची निवड केली. या सन्मानपूर्वक निमंत्रणामुळे भारतीय कामगार चळवळीचे आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांचे चळवळीतील स्थान आणि अधिकार यावर एका प्रकारे शिक्कमोर्तबच झाले. कमिशनने सरकारला सादर केलेल्या अहवालात श्री.लोखंडे यांचा खास उल्लेख केलेला आहे.
भारतीय कामगार चळवळीचे आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी ज्या निष्ठेने कुशलतने तडफेने कामगार चळवळीत मोलाचे योगदान दिले याबददल त्यावेळेच्या इंग्रजी सरकारने सन-१८९० मध्ये रावबहादूर हा बहुमानाचा किताब देऊन ¨जस्टीस ऑफ पीस° जे.पी.हि पदवी बहाल केली.
यासाठी सन-१८९१ मध्ये इंग्रज सरकारने शाही कमिशन स्थापन केले. या कमिशनसमोर भारतीय कामगार चळवळीचे आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी भारतातील कामगारांच्या दयनीय अवस्था प्रभावीपणे मांडल्या. कमिशनला त्यांच्या सुचनांचा गांभिर्याने विचार करावा लागला आणि त्यानुसार त्यांना अनेक महत्वपूर्ण निर्णय घ्यावे लागले.
सन-१८९३ मध्ये मुंबईत दंगल उसळली होती यावेळी भारतीय कामगार चळवळीचे आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी शांतता निर्माण होण्यासाठी मोठया धैयाने जाहिर सभा घेऊन सभेत आपल्या अमोघ वाणीने लोकांना शांत करण्याचा कौशल्याने प्रयत्न केला आणि यात यशही मिळविले.
सन-१८९५ मध्ये त्यांनी 'दिनबंधू' मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या आकडेवारीवरुन त्या काळात दुखापत झालेल्या महिला आणि पुरुष कामगारांची संख्या १०४५ आणि ठार झालेल्या कामगारांची संख्या १० होती.
गिरणीमालक आणि उच्चपदस्थ अधिकारी यांच्या मनमानी अमानवीय कारभाराला आळा बसावा म्हणून "फॅक्टरी इन्स्पेक्टर"ची नियुक्ती करावी असा आग्रह कामगार नेते नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी धरला, या फॅक्टरी इन्स्पेक्टरने गिरण्यांना भेट देऊन गिरणी मालकांनी कामगारांसाठीच्या कोणकोणत्या सुविधा उपलब्ध करुन द्यावयाच्या असतात त्याची पाहणी करावी यासाठी कामगारांचे हित आणि संरक्षणाची बाजू घ्यावी अशी अपेक्षा होती. परंतू भांडवलदार गिरणीमालक पैशांच्या आणि बुध्दीच्या जोरावर उच्च्पदस्थ अधिकाऱ्यांच्या इशाऱ्यानुसार फॅक्टरी इंस्पेक्टरांना सरळसरळ विकत घेत असत.
गिरणी कामगारांना शुध्द हवा, पिण्यासाठी इतर कारणासाठी पाणी, औषधोपचार, सुट्ट्या, कामाचे तास आणि इतर सुखसोयीबाबत फॅक्टरी इंस्पेक्टर कटाक्षाने नजर ठेवून कामगार कल्याणाची काळजी घ्यावी ही अपेक्षा पुरेपुर फोल ठरली आहे.
याविषयी कामगार नेते नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी दिनांक-१४ जुलै, १८९५ च्या दिनबंधू च्या अंकात दिलेल्या माहितीप्रमाणे फॅक्टरी इंस्पेक्टरने
सन-१८९५ या वर्षात २७२ कारखान्यांपैकी २११ कारखाने ३ पेक्षा जास्त वेळा,
२८ कारखाने ३ वेळा,
२१ कारखाने २ वेळा,
१२ कारखाने केवळ एकदाच तपासले. खानदेशातील कारखाना एकदाही तपासण्यात आला नाही. याचा अर्थ या तपासण्या म्हणजे केवळ फार्स उरला होता. फॅक्टरी इंस्पेक्टर बहुदा गिरणी मालकांच्या आमिषाला बळी पडत असल्यामुळे गिरणी कामगारांची दयनीय आणि संतापजनक अवस्थेबद्दल कामगार नेते नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी यांनी भांडवलदार गिरणीमालक व त्यांचे उच्चपदस्थ अधिकारी आणि तत्कालीन इंग्रजी सरकार यांचा आपल्या 'दीनबंधू' या वृत्तपत्रात वेळोवेळी खरपूस समाचार घेऊन गिरणी कामगार आणि इतर संबंधित सर्वांनाच धोक्याचा लाल कंदील दाखवून सावधगिरीचा इशारा दिला.
कामगार नेते नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी दिनांक ०१ एप्रिल, १८९४ रोजी दीनबंधू मध्ये ¨इंग्रजी सरकारचे राज्यात मोगलाई° या शीर्षकाखाली अग्रलेख लिहिला आणि त्यात त्यांनी म्हटले की, "पोटापुरते मिळण्यास रक्ताचे पाणी करून घ्यावे लागते." सरकारी यंत्रणा भांडवलदार गिरणी कामगारांची बाजू घेऊन कामगारांवर दोघेमिळून अन्याय करतात. अज्ञान व गरिबीमुळे गिरणी मालकापुढे कामगारांचा टिकाव लागत नाही.
यावेळी सुपारी बागेजवळील गिरणीमधील त्यांनी उदाहरण दिले आहे सुमारे ४०० गिरणी कामगार महिला कामाच्या मानाप्रमाणे मजुरी मिळावी म्हणून काम सोडून उभ्या राहिल्या. तर त्यांना दाद न मिळता यातील २९ कामगार महिलांवर धांदल केल्याचा आरोप ठेवून ५-६ रुपयाचा दंड बसवला. नऊ दहा रुपयाचे काम करून पाच सहा रुपये हाती पडत असत त्यातही सर्वच पगार दंडात गेला म्हणजे हा जुलमी अन्याय. याच अग्रलेखात संतापाने कामगार नेते नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी म्हटले की, ¨गरीब बिचारे पोटार्थी मजूर लोकांवर जुलुम केल्याने ईश्वराचे गुन्हेगार व्हावे लागते, हे व्यवस्थापकाने पक्के लक्षात ठेवले पाहिजे कारण या सर्व कृत्यांचा झाडा यापुढे द्यावा लागेल."
दिनांक ३ जून, १८९४ रोजीच्या दीनबंधूच्या अग्रलेखात कामगार नेते नारायणराव मेघाजी लोखंडे म्हणतात, "कमी तास मजूरी यातच फायदा आहे. पाश्चिमात्य देशात कामगारास अधिक मोल देऊन व त्याचकडून कमी तास पगार घेऊन आणि चांगले उत्पन्न येऊन जर त्या देशातील व्यापारास तेजी येते, तर तीच योजना आमच्या देशात आणली असता फायदा होणार नाही कशावरून? पण बाबा आदमच्या वेळेपासून वंशपरंपरेने चालत आलेल्या चालींचे मेंढराप्रमाणे अनुकरण करणाऱ्या आमच्या श्रीमान गिरणीमालकांचे व कारखानदारांचे याबाबतीत डोळे उघडतील तेव्हा ना!"
दिनांक १८ नोव्हेंबर, १८९४ रोजीच्या दीनबंधूच्या अग्रलेखात कामगार नेते नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांनी आपल्या गाढया अभ्यासाबरोबर परंपरावादी भांडवलदार गिरणी मालकांबद्दल रोषही स्पष्ट करताना लिहिले आहे ते म्हणतात, "इंग्रजी सरकारच्या राज्यात असली बेकायदा कृत्ये करणाऱ्यास तुरुंगाची शिक्षा होत असूनही लुटारु लोक मात्र राजरोस आपला धंदा चालवीत आहेत. तिकडे कोणी ढुंकूनही पाहात नाही हे नवल नव्हे काय?"
सन-१८९१ मध्ये कामगार हिताच्या दृष्टीने जो फॅक्टरी ॲक्ट सरकारने मंजूर केला त्यामध्ये लोखंडे यांनी सादर केलेल्या कामगारांच्या आणि कामगार संघटनेच्या तक्रारींची विशेष नोंद घेण्यात आली.
भारतीय कामगार चळवळीचे आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांचे साहित्य.
(१) पंचदर्पण अथवा सर्व जातींचे उपयोगी पडणारे नियम.
(२) सत्यशोधक निबंधमाला अथवा हिंदू धर्माचे खरे ज्ञान - भाग-१ ला.
(३) सत्यशोधक निबंधमाला अथवा हिंदू धर्माचे खरे ज्ञान - भाग-२ रा.
महात्मा जोतीराव फुले यांचे निष्ठवंत सत्यशोधक, कर्तृत्ववान सहकारी, दीनबंधू या वृत्तपत्राचे संपादक, झुंझार पत्रकार, लेखक, स्वत:च्या कुटुंबियांचा विचार न करता मुंबईतील हजारो गिरणी कामगारांच्या न्याय हक्कासाठी स्वत:ला झोकून देऊन संघटनेच्या माध्यमातून चळवळ उभा करणारे भारतीय कामगार चळवळीचे आद्यजनक रावबहादूर नारायणराव मेघाजी लोखंडे तथा "जस्टीस ऑफ पीस" जे.पी यांनी "बॉम्बे मिल ओनर्स असोसिएशन" या कामगार संघटनेच्या संघशक्तीच्या माध्यमातून दिनांक १० जून, १८९० रोजी सर्वच थरातील कामगारांना रविवारची साप्ताहिक सुटटी मंजूर करुन घेतली या ऐतिहासिक दिनाला आज १३३ वर्षे होत आहेत. यासाठी रविवारची साप्ताहिक सार्वजनिक सुटटी उपभोगणाऱ्या तमाम अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांचे तथा कामगार बंधू आणि भगिनींचे हार्दिक हार्दिक अभिनंदन. कामगार नेते नारायणराव मेघाजी लोखंडे यांच्या विचार आणि सत्यशोधक कार्यास विनम्र अभिवादन. कोटी कोटी नमन.
धन्यवाद.
🙏🏻🌷
✍🏻 शीतल खाडे सांगली.
